جمعیت دانشجویان قشقایی پیام نور ممسنی

گدن آغور ايل (ايل بزرگ مهاجر)

مسعود طاهري

موسيقي هر قومي به نوعي بازگو کننده گذشته آن قوم نيز مي باشد و شايد بتوان موسيقي را چکيده ی خاطرات تلخ و شيرين اقوام دانست.

موسيقي اصيل قشقايي عموماً غم انگيز است و با بکارگيري ملودي هاي غم انگيز و سوزناک به بيان خاطرات و دردهاي قومي  مي پردازد که در طي قرن ها در به دري و خانه به دوشي شاهد ظلم و ستم حاکمان و ناسازگاري طبيعت ستيزه گر بوده است. خاطراتي که يادآور حزن و ماتم و در به دري هاي هميشگي آنان است. خاطراتي که تداعي کننده سال هاي تبعيد و قتل عام هاي بيرحمانه حاکمان جبار است. غم سنگيني که در آهنگ ها و ملودي قشقايي ها به چشم مي آيد شايد به اين دليل است که در وراي اکثر آهنگ هاي اصيل قشقايي ها حکايتي از غم و اندوه هميشگي آنان خفته است. يکي از سوزناک ترين و غم انگيز ترين اين آهنگ ها و ملودي ها آهنگ  گدن آغور ائل ( ايل بزرگ مهاجر) است که يادآور آوارگي و در به دري ايل قشقايي با قريب يکصد هزار خانوار در گذشته اي نه چندان دور است. در سال 1239 هـ.ق پس از مرگ جاني خان قشقايي ايلخاني قشقايي يکي از پسرانش به نام محمد علي خان ايلخاني و پسر ديگرش مرتضي قلي خان ايل بيگي قشقايي شدند. محمد علي خان در زمان کوتاهي چنان قدرت و اعتباري در فارس به دست آورد که باعث حسادت و بدبيني حاکم فارس يعني حسينعلي ميرزا فرمانفرما يکي از پسران فتحعلي(شاه) شد. او براي در امان ماندن از توطئه در سال 1245 هـ.ق با يکي از دختران فرمانفرما ازدواج مي کند ولي حاکم روز به روز به ايلخاني بدبين تر مي شد، چون فکر مي کرد ايلخاني قصد براندازي او را دارد. در اين بين وزير ايالت فارس يعني ميرزا محمد علي مشير الملک به آتش نفاق و بدبيني دامن زده و اوضاع را وخيم تر مي کرد. سرانجام در سال 1247 هـ.ق فرمانفرما ايلخاني قشقايي را دستگير و باغ و قصر خانوادگي اش، باغ ارم، را مصادره کرد.

مرتضي قلي خان ايل بيگي قشقايي حاضر نشد تن به مذلت بدهد، بنابراين دستور داد ايل قشقايي به طرف کرمان حرکت کند و از ايالت فارس خارج شود. وقتي فرمانفرما از قضيه مطلع شد فوراً محمد علي خان را آزاد و از او خواست که مرتضي قلي خان را از اين تصميم منصرف گرداند. ولي محمد علي خان پس از آزادي به ايل و مردمش پيوست.

قريب به يک صد هزار خانوار قشقايي به طرف کرمان حرکت نمودند. والي کرمان از ايل و بزرگانش به گرمي استقبال نمود.(زيرا در آن زمان تعداد خانوار هم از لحاظ نظامي و هم از لحاظ اقتصادي ارزش شايان توجهي داشت.) اما فتحعلي شاه پس از اطلاع از موضوع طي نامه اي به فرمانفرما از او خواست که به هر طريق ممکن قشقايي ها به فارس برگردانده شوند.

در 1248 هـ.ق فرمانفرما به همراه 15000 تفنگچي براي مذاکره و بازگرداندن قشقايي ها شيراز را به قصد کرمان ترک کرد. ولي ايلخاني قشقايي سوگند خورد تا زماني که مشير الملک وزير ايالت فارس است نه او و نه ايل قشقايي قدم به فارس نخواهند گذاشت. فرمانفرما ناچار مشير الملک را عزل کرد. ايلخاني حاضر به بازگشت شد و از مرتضي قلي خان و ساير خوانين خواست به طرف فارس حرکت کنند. ايل قشقايي به طرف فارس حرکت نمود.

در راه بازگشت 2000 سوار مسلح قشقايي به فرماندهي  مصطفي قلي خان ( برادر کوچکتر ايلخاني ) براي کمک به سرکوب شورش علي نقي خان سرتيپ که در ارگ کرمان پناه گرفته بود،  اعزام مي شوند.  اما در اين درگيري مصطفي قلي خان که يکي از شجاع ترين و بي باک ترين چهره هاي ايل قشقايي بود ، کشته مي شود. غم از دست دادن مصطفي قلي خان در ديار غربت    قشقايي ها را در سوگ و ماتمي سنگين فرو برد.

يک سال در به دري و آوارگي دل ها را افسرده و غمگين کرده بود. مرگ مصطفي قلي خان نيز که در شجاعت و دلاوري در ايل بي نظير بود، بر غصه ي آوارگي افزوده شد.

اين حزن و اندوه و حکايت آوارگي و در به دري ايل در آن دوران به صورت آهنگ سوزناکي درآمد.

قريب به دو قرن از اين ماجرا مي گذرد، ولي هنوز آهنگ گدن آغور ائل براي قشقايي ها يادآور آوراگي و  در به دري و هجرت است.

قره داغلار يول ورينگ چخم باشينزا

من قربانم ترپاقينزا داشينزا

مارال الام ايچم قونام دشينزه

 باخام گرم يار اللره هاردادور

باشي پارا پارا بوز دومانله قارله داغ

دامنينن قونان آغور ائل نيجه اولده

دامنينن گدن آغور ائل نيجه اولده

اي کوه هاي سياه راه بدهيد تا به قله ها برسم

من به قربان خاک ها و سنگ هايتان

پرنده باشم و پرواز کنم و به سينه تان بنشينم

نگاه کنم ببينم ايل دوستان کجاست.

اي کوه  های مه آلود و پوشيده از برف

ايل بزرگی که از کنارت کوچ می کرد چه شد؟

ايل بزرگی که بر دامنت اطراق مي کرد، چه شد؟

منابع :

- کوچ نشينان قشقايي فارس- بيرابرلينگ

- کوچ با عشق شقايق ها- منوچهر کياني